یعنی یک پُلی در جایی از مسیرِ فرهنگِ ما شکسته است که هیچ رفتنی به هدف نمی‌رسد. آن پُل، همان فرهنگِ شکیبایی ست. جامعه‌یی که همه چیز را ساندویچی می‌خواهد، در مطالعه, سه خط استتوس برایش بس است. در ازدواج؛ بین عشق و نفرت‌اش ده ثانیه زمان می‌برد. در سیاست؛ بینِ زنده‌باد و مُرده‌بادش، نصفِ روز کافی ست. در کار؛ از فقر تا ثروتش یک اختلاس فاصله دارد. در تحصیل؛ از سیکل تا دکترای‌اش یک مدرک آب می‌خورد. در هنر؛ از گم‌نامی تا شهرت‌اش به اندازه‌ی یک فیلم دو دقیقه‌یی در یوتیوب است! فرهنگِ سه‌خطی به من اجازه می‌دهد چیزی را نخوانده، بپسندم. موضوعی را نفهمیده، تحلیل کنم. راهی را نرفته، پیش‌نهاد بدهم. دارویی را نخورده، تجویز نمایم. نظری را ندانسته، نقد کنم... فرهنگِ سه‌خطی به من اجازه می‌دهد به هر وسیله‌یی برای رسیدن به هدف‌ام متوسل شوم. چون حوصله‌ی راه‌های درست را "که طولانی‌تر هم هست" ندارم.!

جامعه‌یی که در آن راه‌های طولانی، راه‌های کم‌رفت و آمد و خلوتی شده، جامعه‌یی که در آن هیچ‌کس حوصله‌ی صبر و شکیبایی برای به دست آوردنِ هدفی را ندارد، جامعه‌یی استتوسی ست. جامعه‌یی که برای رسیدنِ به هدف،ش فقط به اندازه‌ی خواندنِ همان سه خطِ بالای استتوس‌ها زمان می‌گذارد! جامعه‌ی مبتلا به «فرهنگِ سه‌خطی»! ما مردمی شده‌ایم لنگه‌ی پینوکیو، که دوست داریم طلاهای‌مان را بکاریم تا درختِ طلا برداشت کنیم. مردمی که دنبالِ گلد کوییست و پنتاگون و شرکت ‌های هرمی...‌ی مشابه می‌افتند، یک جای کارِشان لنگ می‌زند. آن جای کار هم اسم‌اش «فرهنگِ شکیبایی» است. فرهنگِ سه‌خطی به ما می‌گوید اگر نوشته‌یی بیش‌تر از سه سطر شد، نخوان! فرهنگِ سه‌خطی به ما می‌گوید راهِ رسیدن به هدف چون درست است، طولانی است, پس یا بی‌خیال‌اش بشو یا سراغِ میان‌بُر بگرد! . فرهنگِ سه‌خطی است که نزول‌خوری دارد، اختلاس دارد، دزدی دارد، بی‌سوادی دارد، رشوه دارد، تن‌فروشی دارد، حق‌خوری و هزار جور دردِ بی‌درمانِ دیگر دارد. فرهنگِ سه‌خطی است که این همه آدمِ بی‌کار دارد. آدم‌های بی‌کاری که توقع دارند یک ساعت در روز کار کنند و ماهی چند میلیون درآمد داشته باشند! برای درکِ عمقِ فاجعه‌یی که بر سرِ فرهنگِ ما آمده، نیازی نیست خیلی جای دوری برویم. به همین فیس‌بوک که نگاه کنیم، همه چیز دست‌مان می‌آید. وقتی که کسی می‌نویسد: «اوه! طولانی بود، نخوندم!» یا «سرسری یه نیگاه انداختم, با کلیّتش موافقم!» یا «چه حوصله‌یی !» یا «لایک کردم، ولی نخوندم!» و...

دخترک همانطور که گريه مي کرد پاسخ مي‌دهد: عروسکم گم شده... کافکا با حالتي کلافه پاسخ مي‌دهد: امان از اين حواس پرت,گم نشده,رفته مسافرت! دخترک دست از گريه مي‌کشد و بهت زده مي‌پرسد: از کجا ميدوني؟ کافکا هم مي گويد: برات نامه نوشته و اون نامه پيش منه... دخترک ذوق زده از او مي پرسد که آيا آن نامه را همراه خودش دارد يا نه؟ کافکا مي‌گويد: نه,توی خانه‌ست. فردا همين جا باش تا برات بيارمش... کافکا سريعاً به خانه‌اش بازمي‌گردد و مشغول نوشتنِ نامه مي‌شود و چنان با دقت که انگار در حال نوشتن کتابي مهم است. اين نامه‌ نويسي از زبان عروسک را به مدت سه هفته هر روز ادامه مي‌دهد و دخترک در تمام اين مدت فکر مي‌کرده آن نامه ها به راستي نوشته‌ عروسکش هستند. در نهايت کافکا داستان نامه‌ها را با اين بهانه‌ عروسک که «دارم عروسي مي کنم» به پايان مي‌رساند اين ماجراي نگارش كتاب «کافکا و عروسک مسافر» است. اينکه مردي مانند فرانتس کافکا سه هفته از روزهاي سخت عمرش را صرف شادکردن دل کودکي کند و نامه ها را "به گفته همسرش دورا" با دقتي حتي بيشتر از کتابها و داستان هايش بنويسد, واقعا تأثيرگذار است. «او واقعا باورش شده بود."اما باورپذيري بزرگترين دروغ هم بستگي به صداقتي دارد که به آن بيان مي شود." امّا چرا عروسکم براي شما نامه نوشته؟ اين دوّمين سوال کليدي بود! و او(کافکا) خود را براي پاسخ دادن به آن آماده کرده بود. پس بي هيچ ترديدي گفت: چون من نامه رسان عروسک ها هستم. (کافکا دارای دکترای حقوق بود اما هرگز به وکالت نپرداخت. روحیات لطیفش این اجازه را نمی داد. او در اثر سل در جوانی در گذشت. وی از بزرگ ترین نویسندگان جهان است.) کافکاوعروسک مسافر

سلام.

بهترین موضوع برای پایان‌نامه، موضوعیه که خودتون ارتباط بیشتری با اون برقرار می‌کنید و حتی می‌تونه زمینه پژوهشی گسترده‌تر شما در آینده یا حتی زمینه کاری حرفه‌ای‌تون بشه.

همینطور، در نظر داشته باشید برای کدوم موضوع می‌تونید بیشتر از سایر موضوعات، منبع داشته باشید.

و مهمتر از همه اینکه پژوهش درباره کدوم یکی از این سه مورد، برای جامعه علمی و حرفه‌ای، راهگشاتر می‌تونه باشه.

جناب آقای بابامیر عزیز 1 - کسی معترض این نشد که چرا این نقل، آیه قرآن نیست؛ بلکه در یک جمع «علمی»، انتظار می‌رود هر حرف و سخنی، یا با نقل منبع باشد (اگر از دیگری است) یا با استدلال (اگر از خودمان است). 2 - فرمودید که زندگی الان را بیان می‌کند؛ به صورت منصفانه و منطقی بخواهیم ارزیابی کنیم، قدری «سیاه‌نمایی» است. واقعاً اگر در این روزگار کسی گرگ نباشد، باقی جامعه او را می‌خورد؟! با توجه به اینکه دانشجوی مقطع کارشناسی هستید، احتمالاً متولد حدود هشتاد باشید. بنده (البته به عنوان یک عضو کوچکتر نسبت به حاج آقا نوروزی و جناب ملاصالحی) از همان حدود سال‌های تولد شما، به صورت جدی وارد عرصه اجتماعی و اقتصادی شدم ... البته که وضعیت این روزها نسبت به آن روزها، از بعضی جهات افت داشته، اما اینطور هم که بگوییم جامعه گرگ شده است! نیست. هنوز هم بسیار افراد و بسیار مجموعه‌های ارزشمندی در کشور وجود دارند که به خاطر وجود آن‌ها، امید زندگی خوب را داشته باشیم. 3 - در هر کشور دنیا بنا بر مقتضیات سیاسی، فرهنگی و اجتماعی، خطوط قرمز و قانونی برای بیان مسائل وجود دارد. در هیچ کشوری هم (از جمله ایران) نقد علمی وقایع، جرم نیست. اما واقعیت اینجاست که کمتر پیش می آید ما مسائل را از نظر «علمی» نقد کنیم. سخنان شما در همین کامنت، قدری به دور از «چارچوب علمی و ملاحظات احترام» بود. اینجا عرصه «مجادله» نیست. شما که «حقوق» خوانده‌اید؛ باید بدانید که در چه جایی از جامعه مجادله صورت می‌گیرد و چه جایی باید مباحثه کنیم و در کدام عرصه‌ها مجال مناظره است.

سلام؛ ظاهراً این حدیث منسوب به حضرت پیامبر است و در تحف العقول نقل شده است؛ که البته این منبع، خود دارای مناقشه است. حدیث معتبری از حضرت محمد (ص) نقل شده (به تواتر) با عنوان «عرضه احادیث به قرآن» که می‌فرمایند: «آنچه از جانب من به شما رسید و موافق قرآن بود، آن را من گفته‌ام و آنچه به شما رسید و مخالف قرآن بود، من آن را نگفته‌ام.» و با توجه به این گفته ایشان، چنین حدیثی، با روح کلی توصیه‌های قرآنی چندان سازگار نیست. و بحث دیگر این که قرار است از چنین حدیثی، چه نتیجه‌ای بگیریم؟ الان آن روزگار است که همه گرگ شده‌اند؟ و ما هم باید چون گرگ شویم وگرنه خورده خواهیم شد؟ چه نکته مثبت اخلاقی و اجتماعی و راهگشا، می‌توان از چنین حدیثی استخراج کرد؟

در مورد پولی که افراد در بانک سرمایه گذاری می کنند، دو بحث مطرح است:

1 - تضمین بازگشت اصل سرمایه توسط بانک

2 - تضمین پرداخت حداقل سود علی الحساب

در مورد بند 1:

در قرارداد شرکت، شریک میتواند اصل سرمایهٔ شریک دیگر را تضمین کند؛ بدین نحو که اگر فعالیت تجاری و یا اقتصادی با زیان مواجه شد، او پرداخت خسارت شرکای دیگر را بر عهده گیرد؛ به عبارتی، شریک می تواند متعهد شود درصورتیکه خسارتی متوجه صاحبان سرمایه (شرکا) شد، آن را از اموال خود جبران کند (تسخیری، ۱۳۸۶ ، ص. ۱۸)؛ یعنی به نوعی نقش شرکت بیمه را ایفا کند؛ بنابراین، می توان چنین گفت که مطابق قواعد فقهی عقد مشارکت و بر اساس فتوای مشهور فقها، تضمین ضرر توسط یکی از شرکا به صورت شرط فعل
اشکالی ندارد (نظرپور و صادقی فدکی، ۱۳۸۹ ، ص. ۱)

اما در مورد بند 2:

یکی از مواردی که عنوان می‌شود، این است که سودی که بانک‌ها به مشتریان خود پرداخت می‌کنند «علی الحساب» است. از این جهت، این امکان حقوقی برای بانک وجود دارد که در پایان دوره اگر سود قطعی پایین‌تر از سود علی الحساب پرداختی شد، ما به تفاوت را از سپرده گذار دریافت کند.

شایان ذکر است، مادهٔ ۹ دستورالعمل نحوهٔ محاسبه و تقسیم سود مشاع (ریالی) بانک مرکزی اذعان می‌دارد درصورتیکه سهم سود قطعی سپرده متعلق به سپرده گذاران کمتر از سود علی الحساب پرداختی باشد، سود علی الحساب پرداختی به آنان قطعی محسوب می شود. در این حالت، مؤسسهٔ اعتباری مازاد پرداختی را هبه می کند و مجاز به مطالبهٔ آن از سپرده گذار نیست» (موسویان و قلیچ، 1399، 636)
در واقع این بخشنامه بانک مرکزی، به معنای آن است که بانک ها موظفند حتی اگر زیان کنند، آن قسمتی را که به عنوان سود علی الحساب به سرمایه گذار پرداخت کرده اند، از او پس نگیرند و به عنوان هبه به او ببخشند! ... که به نظر نمی آید چنین اجباری و چنین سود پرداخت شده ای، چندان صحیح باشد.

این در حالی است که بسیاری از بانک ها، اگرچه با عنوان «علی الحساب» سود را پرداخت می کنند، اما هیچ وقت نسبت به بررسی «سود قطعی» و دریافت یا پرداخت مازاد آن اقدام نمی کنند.

سلام و عرض ادب خدمت حاج آقا نوروزی

ضمن تشکر از زمانی که برای بحث و بررسی قرار دادید؛ چند ابهام برای بنده وجود دارد:

مضاربه

فرمودید که بانک‌ها در قالب عقد مضاربه نسبت به ارائه تسهیلات اقدام می‌کنند. (و البته انواع دیگر که جای بحث ما نیست و چندان هم متداول نیست)

به موجب ماده ۵۴۶ قانون مدنی: « مضاربه عقدی است که به موجب آن احد از متعاملین سرمایه می دهد با این قید که طرف دیگر با آن تجارت کرده و در سود آن شریک باشند. صاحب سرمایه « مالک » و عامل، مضارب ( mozaareb ) نامیده می شود.

در عقد مضاربه مشارکت در سود و ضرر رکن بنیادی تلقی می گردد، بنابراین توافقات ذیل در این قرارداد باطل است:

• چنانچه توافق نمایند که تمام سود متعلق به مالک یا مضارب باشد. ( ماده ۵۵۷ )
• چنانچه توافق نمایند که اصل سود یا میزان سود مالک تضمین شده باشد.
• چنانچه توافق نمایند که مضارب، ضامن سرمایه باشد و در صورتی که سرمایه اولیه کاهش یافت، مضارب جبران نماید. ( ماده ۵۵۸ )
• چنانچه توافق نمایند که خسارت حاصل از تجارت ( ضرر ) به مالک تعلق نگیرد. ( ماده ۵۵۸ )

آنچه شاهد آن هستیم و اتفاق می افتد، خلاف مواد فوق قانون مدنی است و این است که یک شخص به دلیل رفع حاجت خود، از بانک (شخص متمول) مالی را قرض می‌کند مشروط بر آنکه مال را با اضافه ای بر آن (بهره تسهیلات) باز پس دهد. آیا جز این است؟

و نکته دیگر اینکه بعضی قوانین در اصطلاح حقوق، حداقلی هستند، یعنی لازم است که حداقل های این قانون اجرا شود و قابل توافق نیست. مانند قانون کار، که حتی اگر کارفرما و کارگری قراردادی بنویسند که در آن حداقل های قانون کار دیده نشده باشد، قرارداد مذکور باطل است.

در اینجا هم، بر اساس قانون مدنی و آنچه از شریعت بر می آید، دریافت مال اضافه به صورت ثابت (صرف نظر از سود و زیان دریافت کننده مال) حکم ربا را دارد؛ حال فرض کنیم که دهنده مال نیت خیر دارد و گیرنده مال نیز رضایت کامل از این فرایند؛ آیا در اصل قضیه تفاوتی ایجاد می کند؟

 ربا از دیدگاه دینی

 اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد، از خداوند پروا كنيد و بازمانده ربا را رها كنيد (278 بقره) پس اگر ترک ربا نکردید آگاه باشید که به جنگ خدا و رسول او برخاسته‌اید. و اگر از این کار پشیمان گشتید اصل مال شما برای شماست، که در این صورت به کسی ستم نکرده‌اید و از کسی ستم نکشیده‌اید (279 بقره)

 احتمالاً تنها جایی که در قرآن از تعبیر «جنگ با خدا» استفاده شده، مربوط به رباخواری است. علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۲۷۹ سوره بقره معتقد است شدتی که خداوند درباره مساله ربا و رباخواری به کار برده، درباره هیچ یک از فروع دین غیر از تبری از دشمنان خدا، به کار نبرده است. (طباطبایی، المیزان، ۱۳۹۰ق، ج۲، ص۴۰۹)

 از پیامبر خدا حضرت محمد (ص) نیز نقل شده که:

 «آنكه ربا مى دهد و آنكه مى گيرد در گناه برابرند.» (1051 نهج الفصاحه)

 « يك درهم ربا كه انسان دانسته گيرد در نظر خدا بدتر از سى و شش زناست.» (1561 نهج الفصاحه)

 « هر گروهى كه ربا ميانشان رواج گيرد به قحط مبتلا شوند» (2693 نهج الفصاحه)

تعریف ربا

 اگر بخواهیم تعریف ساده‌ای از ربا ارائه کنیم:

 هرگاه در عقد قرض شرط شود که قرض گیرنده هنگام ادای قرض، آن را با افزوده برگردانند، ربای قرضی تحقق یافته است.

کارمزد وام و سود سپرده

 هر وام بانکی که دریافت می کنید، درصد ثابتی را به عنوان کارمزد برای شما تعیین می کنند و همراه با اصل وام دریافتی، باید آن را پرداخت نمایید. (کارمزد وام بانکی)

 هر سپرده ای هم که در حساب های مدت دار (کوتاه مدت و بلند مدت) نگهداری می کنید، بانک به صورت ماهانه، بر اساس یک درصد ثابت، مبلغی را تحت عنوان سود سپرده به شما پرداخت می کند.

 بعضی معتقدند این دو مورد بالا، شبهه ربا را دارند و بعضی آن را رد می کنند.

اشاره به وام بدون بهره در قانون اساسی

 اصل 43 قانون اساسی: اصل‏ چهل و سوم: برای‏ تأمین‏ استقلال‏ اقتصادی‏ جامعه‏ و ریشه‏ کن‏ کردن‏ فقر و محرومیت‏ و برآوردن‏ نیازهای‏ انسان‏ در جریان‏ رشد، با حفظ آزادی‏ او، اقتصاد جمهوری‏ اسلامی‏ ایران‏ بر اساس‏ ضوابط زیر استوار می‏ شود:

 2 - تأمین‏ شرایط و امکانات‏ کار برای‏ همه‏ به‏ منظور رسیدن‏ به‏ اشتغال‏ کامل‏ و قرار دادن‏ وسایل‏ کار در اختیار همه‏ کسانی‏ که‏ قادر به‏ کارند ولی‏ وسایل‏ کار ندارند، در شکل‏ تعاونی‏، از راه‏ «وام‏ بدون‏ بهره»‏ یا هر راه‏ مشروع‏ دیگر ...

ایراد 1: تورم در گذشته وجود نداشته

 اولین مساله ای که ردکنندگان شبهه ربا مطرح می کنند، این است که در زمان گذشته (صدر اسلام) مساله تورم وجود نداشته و ارزش پول اینچنین افت نمی کرده است.

 اما با توجه به اینکه آن زمان هم تجارت وجود داشته، این ایراد نقض می شود. تجارت به معنای آنکه شما با سرمایه 1000 واحد پولی (سکه یا ...) اجناسی را از جای دیگر خریداری می کردید و به قیمت 1100 سکه در جای دیگر که آن جنس وجود نداشت می فروختید. پس قطعاً 1000 واحد پولی در ابتدای سال و در گردش تجارت با دو بار خرید و فروش، به 1200 واحد در انتهای سال افزایش پیدا می کند و هنگامی که شما از یک تاجر در ابتدای سال 1000 واحد قرض می کردید، قطعاً اگر انتهای سال به او همان 1000 واحد را پس می دادید، او دچار خسارت می شد، چرا که می توانست با این پول کار کند. همینطور هم معمولاً افرادی که نقدینگی داشتند، از قدیم الایام، آن را در اختیار کسبه قرار می دادند که با پول آن ها کار کرده و در سودشان شریک می شدند.

 پس حتی در صورتی که تورم آن زمان (کاهش ارزش پول) را صفر در نظر بگیریم، باز دلیل نمی شود که خود پول در طول زمان، ارزش ذاتی نداشته باشد.

ایراد 2: بانک با چه انگیزه ای وام بدهد؟

 در سیستم مالی کشورهای دیگر نیز بانک ها تامین سرمایه کسب و کارها را بر عهده دارند. بدین طریق که طرح کسب و کار شما را بررسی می کنند، به سودآوری آن اطمینان پیدا کرده و در طرح شما سرمایه گذاری کرده و «شریک» می شوند. حتی در میانه راه، کارشناس بانک به کار شما نظارت می کند که پروژه دچار شکست نشود، چرا که بانک در سود و زیان شما شریک شده است!

ایراد 3: ما با چه انگیزه‌ای پول را در بانک سپرده‌گذاری کنیم؟

 قطعاً بانک‌ها به صورت پیش فرض دارای سرمایه آنچنانی نیستند و سرمایه اصلی آن‌ها، از سپرده افراد تامین می شود. از سوی دیگر بسیاری افراد دارای سرمایه‌هایی هستند و به تاجران و کسب و کارها نیز اطمینان ندارند که پول خود را برای کار در اختیار آنان قرار دهند. به همین خاطر، سپرده‌گذاری در بانک تنها راه چاره آن‌هاست.

 برای این مساله هم راهکار ساده است. بانک هر ساله صورت سود و زیان خود را استخراج می‌کند و مشخص می‌شود که در شراکت با شرکت‌ها و کسب و کارها، چقدر سود کرده و به تناسب، سود سرمایه‌گذاران خود را پرداخت می کند. دقیقاً مانند همان اتفاقی که در بازار بورس و شرکت‌های سهامی عام می‌افتد.

ایراد 4: افرادی که کسب و کار نیستند و  نیاز به وام دارند چه کنند؟

 از گذشته تا کنون، به جز سپرده جاری (دست چک) و سپرده مدت‌دار، سپرده دیگری با عنوان «قرض‌الحسنه» در بانک‌ها وجود داشته است. در این میان افرادی که مازاد سرمایه‌ای دارند و چشمداشتی به سود آن ندارند، پول خود را در چنین حسابی قرار می‌دهند. به صورت اصولی، وجوه حساب قرض‌الحسنه باید به افرادی داده شود که صاحب کسب و کار نیستند اما نیازمند دریافت وام شده‌اند. لذا با توجه به اینکه وجوه قرض‌الحسنه برای بانک هزینه‌ای ندارد، می‌تواند بدون هزینه نسبت به ارائه وام به متقاضیان اقدام کند.

ایراد 5: هزینه تمام شده پرداخت وام قرض‌الحسنه چطور تامین می‌شود؟

 فرض می‌کنیم که در اینجا هزینه هر واحد اداری بانک باید توسط خود آن واحد پوشش داده شود (و طبیعتاً واحد قرض‌الحسنه بانک هم هزینه نیروی انسانی و اداری و غیره دارد) یا اصلاً به‌صورت مجزا، یک موسسه قرض‌الحسنه وجود دارد و حداقل بابت کارکنان و سایر هزینه‌ها، لازم است درآمدی داشته باشد.

 در چنین مواردی، «متاسفانه» باز هم نسبت به دریافت «کارمزد ثابت» اقدام می‌کنند و وام اعطایی را شبهه‌دار می‌کنند. تفاوتی نمی‌کند این کارمزد، به جای 24 یا 18 درصد متداول، 4 درصد یا حتی 2 درصد باشد.

 اما پس هزینه عملیاتی به چه صورت تامین شود؟

 راهکار حل این مساله، دریافت هزینه تمام شده خدمات است. فرض کنید یک صندوق قرض الحسنه، در سال 2000 فقره وام (با مبالغ گوناگون) پرداخت می‌کند و 1 میلیارد تومان هم هزینه دارد: شامل هزینه پرسنل، نگهداری و حتی هزینه توسعه و تبلیغات. در چنین حالتی، هزینه تمام شده پرداخت هر وام، 500 هزارتومان است. حال ممکن است وام شما 5 میلیون تومانی باشد یا 50 میلیون تومانی. در این حالت شما به عنوان دریافت کننده وام، لازم است هزینه تمام شده آن را هم پرداخت کنید و هزینه تمام شده چه به شما وام 5 میلیون تومانی بدهند یا 100 میلیون تومانی، یکی است.

ایراد 6: کسی که سپرده قرض‌الحسنه را تامین می‌کند، چه سودی خواهد برد؟

 كيست كه در راه خداوند قرض‏الحسنه دهد، تا برايش دوچندان سازد و براى او پاداشى ارجمند است‏ (11 سوره حدید)

 کیست آنکه به خدا وام نیکو دهد، تا آن را برایش چندین برابر بیفزاید؟ و خداست که [روزی را] تنگ می گیرد و وسعت می دهد؛ و [همه شما برای دریافت پاداش] به سوی او بازگردانده می شوید. (245 سوره بقره)

«کاپلان» که یک کمپانی آموزشی بزرگ است، چنین توصیه‌ای داشت:«در هنگام تغییر پاسخ، بسیار احتیاط کنید. تجربه نشان می‌دهد خیلی از محصلانی که جواب‌هایشان را تغییر می‌دهند، در نهایت پاسخ اشتباه را برمی‌گزینند.» با تمام احترامی که برای آموزه‌های تجربی قائلم، اما دقت شواهد را ترجیح می‌دهم. یک گروه سه‌نفره از روانشناس‌ها پس از بررسی جامع بر روی 33 مطالعه تحقیقاتی، به این نتیجه رسیدند که اکثر تجدیدنظرها در تک‌تک این مطالعات، به حذف پاسخ غلط و انتخاب پاسخ صحیح ختم شدند. این پدیده را «اشتباه حدس اولیه» می‌نامند. در یک نمونه، روانشناس‌ها تعداد علامت‌های پاک‌کن در برگه امتحانی بیش از 1500 محصل را شمردند. تنها یک‌چهارم از تغییرات منجر به جایگزینی پاسخ صحیح با اشتباه شدند؛ در حالی که نیمی از آن‌ها پاسخ اشتباه را تصحیح کردند. سال‌هاست که این موضوع را در کلاس‌های خود می‎بینم: هرچند در برگه‌های امتحان نهایی دانشجویانم ردِ پاک‌کنچندانی وجود ندارد، اما آن‌هایی که به‌جای پایبندی به پاسخ اولیه، در تفکرات‌شان تجدید نظر می‌کنند، نمره نهایی بهتری می‌گیرند. (گرانت، 1400: 4) گرانت، آدام. (1400)؛ «دوباره فکر کن: قدرت دانستن چیزهایی که نمی‌دانیم»، نشر نوین، تهران.